NHỮNG BỮA TIỆC XA HOA CỦA TỪ HI THÁI HẬU

Khi nhắc đến Từ Hi Thái Hậu – người phụ nữ nắm giữ huyết mạch của vương triều Đại Thanh suốt nửa thế kỷ, hậu thế thường nghĩ ngay đến những giai thoại mang màu sắc thâm cung bí sử. Trong số đó, biểu tượng quyền lực và sự hưởng lạc đỉnh cao của bà chính là những bữa tiệc kéo dài bất tận với hàng trăm món sơn hào hải vị. Phim ảnh Trung Quốc luôn khắc họa hình ảnh vị “Lão Phật Gia” uy nghiêm ngồi giữa đại điện, trước mặt là vô số món ăn bày kín bàn, từ tổ yến, vi cá, bào ngư cho đến những sản vật quý hiếm nhất được cung phụng từ khắp các tỉnh thành. Hình ảnh ấy đã găm vào tâm trí người đời một niềm tin tuyệt đối: Từ Hi chính là hiện thân của sự xa hoa phung phí, một mình ăn hết cả giang sơn.

Nhưng lịch sử có hoàn toàn giống như những thước phim kịch tính? Liệu bữa ăn trăm món kia là sự thật lịch sử hay chỉ là một huyền thoại bị phóng đại?

Nghịch lý của bàn tiệc 108 món ăn

Theo các ghi chép chính sử còn lưu lại từ Nội vụ phủ triều Thanh, cùng hồi ký của các thái giám, cung nữ thân cận từng hầu hạ trong Diên Hy cung, việc mỗi bữa ăn chính của Từ Hi Thái Hậu được chuẩn bị từ 80 đến hơn 100 món là điều hoàn toàn có thật. Con số phổ biến và định hình rõ ràng nhất trong các điển lễ là 108 món ăn.

Tuy nhiên, điều khiến người đời kinh ngạc lại nằm ở một nghịch lý: Từ Hi chưa bao giờ ăn hết số món ăn ấy. Thực tế, bà chỉ nếm thử một lượng rất nhỏ, thậm chí có đến hơn hai phần ba số món trên bàn hoàn toàn không được động đũa đến. Vậy câu hỏi đặt ra là: Nếu không ăn, tại sao ngày nào cũng phải chuẩn bị một cách tốn kém như vậy?

Câu trả lời nằm ở hai chữ: Nghi lễ. Trong hoàng cung nhà Thanh, số lượng món ăn dâng lên không đơn thuần phục vụ nhu cầu sinh lý của con người, mà nó là thước đo phản ánh địa vị, quyền lực và sự uy nghiêm của hoàng gia. Càng đứng ở đỉnh cao danh vọng, số lượng món ăn càng phải đồ sộ. Nó tương tự như chiếc long bào thêu rồng năm móng hay những cung điện nguy nga rộng lớn; đó là biểu tượng trực quan của vương quyền để thị uy với thiên hạ, chứ không xuất phát từ nhu cầu thực tế của một cá nhân.

Quy tắc sinh tồn nghiệt ngã sau những chén ngọc đũa vàng

Đằng sau bàn ăn lộng lẫy của Từ Hi còn có một quy định ngặt nghèo mà ít ai thấu hiểu, đó là quy tắc phòng ngừa đầu độc. Theo luật lệ tổ tông, Thái hậu hay Hoàng đế không bao giờ được phép liên tục ăn một món ăn mà mình yêu thích quá ba miếng. Nếu bà tỏ ra quá say mê một món nào đó và dùng nó thường xuyên, ngự thiện phòng sẽ ngay lập tức loại món đó khỏi thực đơn, và đầu bếp chế biến có thể bị thay thế.

Mục đích của điều luật nghiêm khắc này là để giữ kín tuyệt đối sở thích ăn uống của người đứng đầu, tránh kẻ gian lợi dụng để bỏ độc. Do đó, Từ Hi luôn phải ăn uống trong sự kiềm chế. Bà chỉ nếm một vài miếng rồi buộc phải chuyển sang món khác. Sự phong phú của 108 món ăn, vì vậy, còn là một “trận đồ bát quái” bằng ẩm thực để bảo vệ mạng sống của người phụ nữ quyền lực nhất triều đình. 

Dù sống trong nhung lụa, khẩu vị thực sự của Từ Hi lại thanh nhã đến bất ngờ. Thay vì những món ăn nhiều dầu mỡ hay quá nồng vị, bà đặc biệt yêu thích tổ yến, cháo yến sào, các món chế biến từ vịt, rau củ thanh đạm và trà hoa nhài. Bà chuộng các món hấp để giữ nguyên hương vị tinh khôi của nguyên liệu. Gu ẩm thực này hoàn toàn đồng điệu với niềm đam mê ngọc bích và nghệ thuật sân vườn tại Di Hòa Viên của bà: hướng tới sự tinh tế, thuần khiết và tôn trọng tự nhiên.

Sụp đổ vương triều: Lỗi tại miếng ăn?

Một trong những định kiến phổ biến nhất trong sách báo dã sử là việc quy kết Từ Hi Thái Hậu đã khiến quốc khố cạn kiệt, đẩy nhà Thanh vào cảnh diệt vong chỉ vì thói quen ăn uống xa xỉ. Tuy nhiên, các sử gia hiện đại đã đưa ra một cái nhìn khách quan và công tâm hơn.

Đúng là chi phí duy trì ngự thiện phòng vô cùng đắt đỏ, nhưng ngân sách dành cho ẩm thực hoàng cung chỉ chiếm một phần rất nhỏ trong tổng chi tiêu của cả một đế quốc rộng lớn. Sự suy vong của nhà Thanh vào cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX thực chất là kết quả tất yếu của những cuộc chiến tranh xâm lược từ liên quân phương Tây, những khoản bồi thường chiến phí khổng lồ, các cuộc khởi nghĩa nông dân nổ ra liên miên trong nước, cùng với một hệ thống hành chính cồng kềnh và nạn tham nhũng ăn sâu bám rễ suốt hàng trăm năm. Việc đổ lỗi cho một bữa ăn trăm món làm sụp đổ một triều đại là cách giải thích quá đơn giản, mang tính quy chụp cho một cá nhân.

Tác phẩm nghệ thuật mang hơi thở thời đại

Nếu bóc tách những định kiến chính trị, bàn tiệc của Từ Hi Thái Hậu thực chất là một di sản văn hóa ẩm thực đỉnh cao. Mỗi món ăn được trình lên không đơn thuần để lấp đầy dạ dày, mà là một tác phẩm nghệ thuật. Nó phản ánh trình độ chế biến thượng thừa của các ngự đầu bếp, sự giàu có về mặt sản vật của một vương triều kéo dài hàng nghìn năm và các nghi thức cung đình nghiêm ngặt bậc nhất Đông Á.

Sự thật lịch sử luôn nằm ở giữa hai thái cực. Từ Hi Thái Hậu quả thực đã sống một cuộc đời xa hoa vượt xa trí tưởng tượng của người bình thường, và bàn tiệc trăm món là có thật. Nhưng hình ảnh một vị Thái hậu tàn bạo, phung phí ăn uống vô độ mặc kệ dân chúng lầm than chỉ là sự cường điệu hóa của nghệ thuật phim ảnh nhằm tạo nên một nhân vật phản diện hoàn hảo.

Bữa tiệc 108 món của Từ Hi, sau tất cả, không phải là câu chuyện về sự hưởng lạc tầm thường của một cá nhân, mà là tấm gương phản chiếu sự huy hoàng cuối cùng nhưng cũng đầy bi kịch của một vương triều phong kiến trước khi chính thức khép lại bức màn lịch sử.